Đạo là thứ ẩn hình, đức là thứ thể hiện, đức không thể cách đạo, đạo càng không thể cách đức. Vô đức thì sẽ vô đạo, đạo là thể, đức là dụng, đaọ đức là nền tảng của mọi thứ chân lý, là bản chất của mọi đức hạnh. 

Đạo chính là gốc rễ bản tính nguyên thuỷ của thiên địa vạn vật, của mọi sinh linh. Nó vô hình vô dạng, kín đáo bất lộ, không có dấu vết nhưng lại tồn tại khắp nơi chỗ nào cũng có.

Sinh ra thiên địa, vận hành nhật nguyệt, nuôi dưỡng vạn vật lại không hề khoe khoang tự cao. Thứ phản ánh hành vi của con người trên phương diện đạo chính là Đức.

Người xưa có câu: “Đức phối thiên địa, thiên tất hữu chi”, có nghĩa là đạo đức của người ta mà hài hòa với trời đất thì trời đất ắt sẽ phù trợ. Điều trân quý nhất của đời người chính là đức, chỉ khi nào có đạo đức tốt, nhân ái, lương thiện thì hạnh phúc thật sự mới tìm đến gõ cửa. Bởi thế trong quá khứ, những người lớn tuổi thường hay dặn dò con cháu như thế này: “Tích đức, làm việc tốt”.

Lão Tử giảng về “tam bảo” đó chính là: Từ, kiệm và không đứng trước thiên hạ.

Đạo sinh ra bởi từ

Có từ mới hùng mạnh. Từ là từ tính tự nhiên, lấy lòng dạ nhân từ để đối xử với vạn sự vạn vật, lấy lòng  khoan từ cảm hoá vạn vật, vạn vật thay đổi cũng sẽ khoan từ. Nếu cả thiên hạ khoan từ, dân chúng tự an, quốc gia tự trị.

Đức sinh ra bởi kiệm

Kiệm tính thanh tĩnh, thanh tĩnh yên tịnh, không làm ra chuyện ác, thuận thiên ứng nhiên, phù hợp tự nhiên, ban phát vạn vật, vạn vật có lợi, mỗi đều người có lợi. Kiệm tạo nên rộng rãi.

Những tính tốt như chân thành, kiên trì, nhẫn nại, vị tha, v.v. đều được gọi là “đức tính”. Người hay làm điều thiện, tấm lòng bao dung lại được gọi là người “đức độ”.

Không dám đứng trước thiên hạ

Cần biết khiêm tốn, vô trí vô dục, không tranh với đời, không tự khoe khoang, đặt mình ra sau, không lấn người trước, giống như dòng nước, dòng nước không tranh với vạn vật. Ta không tranh người cũng không tranh, và không có thứ gì sánh bằng không tranh.

Khi ta làm việc phải tuân thủ chúng, nghe theo “tam bảo” mọi chuyện đều thành, đạo tự nhiên đắc. Nếu vi phạm một trong ba tính này, lòng tham sẽ sinh, tranh cường haú thắng, tranh quyền đoạt lợi, chiếm trước đoạt sau, mất hết nhân từ. Tranh chấp như vậy thì càng ly đạo, dù thân không chết nhưng thần đã vong.

Không nên cố chấp với vạn sự vạn vật

Người càng cố chấp, khó hiểu đạo đức, những người cố chấp sẽ sinh ra vọng tâm, vọng tâm càng nhiều, dục vọng tất sinh. Lòng tham vọng tưởng cũng sẽ kéo tới, khi lòng tham không chiếm được sự thoả mãn của nó tự nhiên sinh ra phiền não

Làm người thì nên bỏ tính cố chấp, làm việc thì không thể cưỡng cầu đòi hỏi, đừng để ngoại vật quây nhiễu, thuận theo tư nhiên mà làm, giữ vững trái tim, luôn bình an và thanh tịnh. Người như vậy có thể hợp với đạo, hài hoà với đức.

Con người sinh ra, ăn mặc đi lại đều là bản tính, không phải dục vọng. Ăn uống là để bảo mệnh, dưỡng mệnh. Nếu chỉ vì cầu no bụng mà phải bôn ba cả ngày, như vậy no bụng chưa thấy mà đã thấy bệnh tật.

Mặc cần mặc ấm, ăn cần ăn no, sơn trân chất đống, một bụng khó ăn, nhà cửa tuy nhiều nhưng ngủ một giường. Nếu đã dư thừa thì giúp người nghèo làm nhiều việc thiện, tích chút công đức để phước cho cháu con.

Người xưa có câu rằng, phong thủy âm dương bảo hộ người lương thiện, nhà tích thiện thì tất sẽ có dư phúc… đều là để nhấn mạnh tầm quan trọng của “đức” đối với sinh mệnh mỗi người. Trong xã hội xưa kia, dù là bình dân bá tánh, quan lại hay kẻ làm vua đều phải biết “tu dưỡng đạo đức”. Điều đó đủ để thấy rằng một chữ “đức” đã gồm thâu lại tất cả những phẩm chất tốt đẹp của con người.

Từ Thanh ST